دوره 34، شماره 69 - ( 1405 )
جلد 34 شماره 69 صفحات 204-163 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Shoorideh M, Nematy M, Fadaee M. Estimation of the Value-Added Tax Gap in Iran. J Tax Res 2026; 34 (69) :163-204
URL: http://taxjournal.ir/article-1-2513-fa.html
URL: http://taxjournal.ir/article-1-2513-fa.html
شوریده محسن، نعمتی محمد، فدائی مهدی. برآورد شکاف مالیات بر ارزش افزوده در ایران. پژوهشنامه مالیات. 1405; 34 (69) :163-204
محسن شوریده*1 
، محمد نعمتی2 ، مهدی فدائی3
، محمد نعمتی2 ، مهدی فدائی3
1- دانشگاه امام صادق (ع) ، M.Shoorideh@isu.ac.ir
2- دانشگاه امام صادق (ع)
3- موسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامهریزی
2- دانشگاه امام صادق (ع)
3- موسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامهریزی
چکیده: (671 مشاهده)
مقابله با فرار مالیاتی و اصلاح معافیتهای مالیاتی یکی از راههای افزایش درآمدهای مالیاتی و استقلال بودجه عمومی از نفت است. شکاف مالیاتی به عنوان شاخصی برای نشان دادن اختلاف درآمد ازدسترفته دولت از محل مالیات، میتواند در ارزیابی دولت در استفاده از ظرفیت مالیاتی کشور مورد توجه قرار گیرد. شکاف مالیاتی به دو بخش شکاف سیاستی و شکاف تمکین تفکیک میشود. هدف این پژوهش برآورد شکاف سیاستی و شکاف تمکین مالیات بر ارزش افزوده در دهه 1390 است.
در این مطالعه، با استفاده از جدول داده-ستانده بههنگامشده (75 فعالیت در 75 فعالیت) و روش بخشی که بهعنوان یکی از روشهای کلان در برآورد شکاف مالیات بر ارزش افزوده محسوب میشود، شکاف مالیات بر ارزش افزوده برآورد شد. یافتهها نشان میدهد که شکاف مالیاتی در هر دو بعد و با سهم عوارض ارزش افزوده و بدون آن (سهم دولت)، طی دهه 90 روندی افزایشی داشته و در سال 1399 به مقادیر قابلتوجهی رسید. بهگونهای که شکاف تکمین و شکاف سیاستی (با احتساب عوارض ارزش افزوده) در سال 1390، به ترتیب برابر 43.6 درصد و 41.8 درصد و در سال 1399، به 57 درصد و 42.5 درصد رسید. شکاف تمکین و شکاف سیاستی بدون سهم عوارض ارزش افزوده و با درنظر گرفتن صرفاً سهم دولت در سال 1390 به ترتیب برابر با 50.4 درصد و 23.1 درصد و درسال 1399 به 64.4 درصد و 26.5 درصد رسید. در نهایت پیشنهاد میشود سازمان امور مالیاتی کشور سالانه نسبت به برآورد شکاف سیاستی و تمکین مالیات در کشور اقدام نماید.
در این مطالعه، با استفاده از جدول داده-ستانده بههنگامشده (75 فعالیت در 75 فعالیت) و روش بخشی که بهعنوان یکی از روشهای کلان در برآورد شکاف مالیات بر ارزش افزوده محسوب میشود، شکاف مالیات بر ارزش افزوده برآورد شد. یافتهها نشان میدهد که شکاف مالیاتی در هر دو بعد و با سهم عوارض ارزش افزوده و بدون آن (سهم دولت)، طی دهه 90 روندی افزایشی داشته و در سال 1399 به مقادیر قابلتوجهی رسید. بهگونهای که شکاف تکمین و شکاف سیاستی (با احتساب عوارض ارزش افزوده) در سال 1390، به ترتیب برابر 43.6 درصد و 41.8 درصد و در سال 1399، به 57 درصد و 42.5 درصد رسید. شکاف تمکین و شکاف سیاستی بدون سهم عوارض ارزش افزوده و با درنظر گرفتن صرفاً سهم دولت در سال 1390 به ترتیب برابر با 50.4 درصد و 23.1 درصد و درسال 1399 به 64.4 درصد و 26.5 درصد رسید. در نهایت پیشنهاد میشود سازمان امور مالیاتی کشور سالانه نسبت به برآورد شکاف سیاستی و تمکین مالیات در کشور اقدام نماید.
واژههای کلیدی: شکاف تمکین مالیات بر ارزش افزوده، شکاف سیاستی مالیات بر ارزش افزوده، ظرفیت بالقوه مالیات بر ارزش افزوده، ظرفیت قانونی مالیات بر ارزش افزوده، جدول داده-ستانده
فهرست منابع
1. ایزدخواستی، حجت و عربمازار، عباس. (1396). تحلیل عملکرد، کارایی وصول و چالشهای اجرایی مالیات بر ارزش افزوده در ایران. پژوهشنامه مالیات، 25(36)، 43-80.
2. ایزدی، افسانه، صامتی، مجید و اکبری، نعمتالله. (1399). برآورد میزان فرار مالیاتی در ایران با استفاده از روش MIMIC (طی دوره 1399-1355). پژوهشنامه مالیات، 28(48)، 32-7.
3. برزگری، محمد، هراتی، اشکان، بهبودی، رویا، حاجمحمدی، فرشته و بابائی، نسیم. (1402). حجم اقتصاد زیرزمینی و فرار مالیاتی در ایران: تحلیل در چارچوب روش تعادل عمومی پویا(DGE)، تابع تقاضای پول (CDA) و شاخص چندگانه-علل چندگانه (MIMIC). سیزدهمین همایش سیاستهای مالی و مالیاتی ایران. 127-103 Doi: 10.61186/taxjournal.0.93 . [DOI:10.61186/taxjournal.0.93]
4. بشخور، مرجانه. (1401). وابستگی بودجه به درآمدهاي حاصل از فروش نفت. ماهنامه علمي امنيت اقتصادي، 96 و 97، 86-75.
5. بورد، اردشیر و نکوآمالکرمانی، مرجان. (1396). تعیین شکاف درآمدی با توجه به ظرفیت مالیاتی مالیات بر ارزش افزوده در ایران طی سال های 1388 الی 1394. پژوهشنامه مالیات، 25، 37-58.
6. خالقیرخنه، زهرا، زاهدمهر، امین و عموری، مهدی. (1391). تبیین روش و برآورد پایه مالیات بر ارزش افزوده با استفاده از جدول داده-ستانده. پژوهشنامه مالیات، 20(15)، 51-72.
7. رضاقلیزاده، مهدیه، آقایی، مجید و عالمی، امیرحسین.(1397). تحلیل فرار مالیاتی در ایران به روش شاخص چندگانه-علل چندگانه (MIMIC)، فصلنامه مجلس و راهبرد، 26(97)، 226-191.
8. زروکی، شهریار، نصرنژاد نشلی، سحر و توسلینیا، علی. (1401). تحلیل اثرمتغیرهای کلان اقتصادی بر اقتصاد زیرزمینی در ایران با تأکید بر ابزارهای سیاست مالی دولت، تحقیقات اقتصادی، 57(1)، 123-85. Doi: 10.22059/jte.2022.346438.1008695
9. سبحانیان، سیدمحمدهادی و مهاجری، پریسا. (1397). برآورد شکاف سیاستی و شکاف تمکین در نظام مالیات بر ارزشافزوده ایران و ضرورت استخراج چارچوب منطقی برای اعطای معافیتها. پژوهشنامه مالیات، 25(36)، 149-176.
10. قانون الحاق برخی مواد به تنظیم بخشی از مقررات دولت (2) با اصلاحات و الحاقات بعدی مصوب 1393.
11. قانون مالیات بر ارزش افزوده مصوب 1387.
12. قانون مالیات بر ارزش افزوده مصوب 1400.
13. قانون مالیاتهای مستقیم مصوب 1366 همراه با اصلاحات بعدی.
14. عبداله میلانی، مهنوش و اکبرپور روشن، نرگس. (1391). فرار مالیاتی ناشی از اقتصاد غیررسمی در ایران. پژوهشنامه مالیات، 20(13)، 168-141.
15. عربمازاد، عباس و زایر، عباس. (1387). برآورد ظرفیت بالقوه اقتصادی مالیات در ایران. فصلنامه تخصصی مالیات، 2، 25-5.
16. کریمیپتانلار، سعید و کریمی، جعفر. (1401). شناسایی مهمترین عوامل مؤثر بر فرار مالیاتی در اقتصاد ایران و بررسی نحوه اثرگذاری آنها در طی زمان. فصلنامه مدلسازی اقتصادسنجی، 7(4)، 117-93.
17. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی. (1403). بررسی بخش دوم لایحه بودجه سال 1404 کل کشور (12): درآمدهای مالیاتی.
18. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی. (1403). سری زمانی جداول داده - ستانده متقارن ایران برای دوره 1399 - 1390 به قیمتهای جاری و ثابت.
19. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی. (1402). بررسی لایحه برنامه هفتم توسعه (58): موضوعات راهبردی بخش عمومی (نظام مالیاتی).
20. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی. (1401). بررسی نحوه تخصیص عوارض و مالیات بر ارزش افزوده طی سالهای 1398 تا 1400.
21. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی. (1396). درباره ماليات بر ارزش افزوده 1. ماليات بر ارزش افزوده و تفاوت آن با ماليات بر فروش در حلقه آخر.
22. موسویجهرمی، یگانه و توتونچیملکی، سعید. (1395). ارزیابی معافیت کالا و خدمات در قانون مالیات بر ارزش افزوده. پژوهشنامه مالیات، 24(29)، 99-129.
23. میرجلیلی، فاطمه. (1400). برآورد شکاف مالیات بر ارزش افزوده و شناسایی عوامل مؤثر بر آن: مطالعه موردی استانهای ایران. رساله دکتری، دانشگاه علامه طباطبایی (ره)، تهران.
24. مهاجری، پریسا، نصیری اقدم، علی و میرجلیلی، فاطمه. (1401). مخارج مالیاتی سیاستگذاری و عدم تمکین در نظام مالیات بر ارزشافزوده ایران: یک تحلیل منطقهای در دوره 1388-1394. مطالعات اقتصادی کاربردی ایران، 11(41)، 171-201. Doi: 10.22084/aes.2021.23164.3212.
25. References
26. Abdollahmilani, M. & Akbarpourroshan, N. (2012). Tax Evasion from the Underground Economy in Iran. Journal of Tax Research, 20(13), 141-168. [In Persian].
27. Arabmazar, A. & Zayer, A. (2008). Estimation of Potential Economic Capacity of Taxation in Iran. Journal of Tax Research, 16(2), 5-26. [In Persian].
28. Barzegari, M., Harati, A., Behboudi, R., Hajmohamadi, F., & Babaee, N. (2024). size of the underground economy and tax evasion in Iran: DGE, CDA and MIMIC approach. Journal of Tax Research. [In Persian]. Doi: 10.61186/taxjournal.0.93 [DOI:10.61186/taxjournal.0.93]
29. Bovard, A. & Nekoamal Kermani, M. (2017). Determine the income gap with respect to the income capacity of value added tax in Iran, during the five year period 2008 to 2015. Journal of Tax Research, 25(35), 37-58. [In Persian].
30. Bshokhor, M. (2022). Budget Dependence on Revenues from Oil Sales. Economic Security Scientific Monthly, 96-97, 75-86. [In Persian].
31. Center for Social and Economic Research. (2024). Study to quantify and analyse the VAT Gap in the EU Member States.
32. Direct Taxation Act, enacted in 1988, as subsequently amended. [In Persian].
33. Fedeli, S. & Forte, F. (1999). Joint income-tax and VAT-chain evasion. European Journal of Political Economy, (15), 391-415. [DOI:10.1016/S0176-2680(99)00019-1]
34. Hutton, E. (2017). The Revenue Administration-Gap Analysis Program: Model and Methodology for Value-Added Tax Gap Estimation. International monetary fund. [DOI:10.5089/9781475583618.005]
35. Izadi, A., Sameti, M., & Akbari, N. (2021). Estimation of Tax Evasion in Iran Using MIMIC Method (1976-2016). Journal of Tax Research, (48), 7-32. [In Persian].
36. Izadkhasadi, H. & Arabmazar, A. (2019). Analyzing the Performance, Collection Efficiency and Implementation Challenges of Value Added Tax in Iran. Journal of Tax Research, 25(36), 43-80. [In Persian].
37. Karimi Petanlar, S. & Karimi, J. (2023). Identifying the most important factors affecting tax evasion in Iran's economy and investigating how they affect over time. Journal of Econometric Modelling, 7(4), 93-117. [In Persian].
38. Keen, M. (2013). The Anatomy of the VAT. IMF Woprking Paper. [DOI:10.5089/9781484330586.001]
39. Khaleghirekhne, Z., Zahedmehr, A. & Amouri, M. (2012). Case Study of Estimating VAT Base by Using Input-output Table. Journal of Tax Research, 20(15), 51-72. [In Persian].
40. Law on the Addition of Certain Provisions to the Law on Regulating Part of the Government's Financial Regulations (No. 2), enacted in 2014, as amended and supplemented. [In Persian].
41. Mackenzie, G. A. (1991). Estimating the Base of the Value-Added Tax (VAT) in Developing Countries: The Problem of Exemptions. International Monetary Fund. [DOI:10.5089/9781451921465.001]
42. Mirjalili, F. (2021). Estimating the Value Added Tax Gap and Identifying Its Determinants: A Case Study of the Provinces of Iran [Doctoral dissertation]. Allameh Tabataba'i University, Tehran. [In Persian].
43. Mousavijahromi, Y. & Totonchi Maleki, S. (2016). The Assessment of VAT Exemption for Goods and Services. Journal of Tax Research, 24(29), 99-129. [In Persian].
44. Mohajeri, P., Nassiri Aghdam, A. & Mirjalili, F. (2022). VAT Tax Expenditure and Compliance Gap in Iran: A Regional Analysis over 2009-2015. Journal of Applied Economics Studies Iran (AESI), 11(41), 171-201. [In Persian]. Doi: 10.22084/aes.2021.23164.3212
45. Novysedlak, V. & Palkovicova, J. (2012). The estimate of the value added tax revenue loss. Institute for Financial Policy, 30-31.
46. Oldman, O., & Schenk, A. (2007). Value Added Tax: A Comparative Approach. Cambridge University Press.
47. Parliament Research Center. (2017). On Value Added Tax (1): Value Added Tax and Its Difference from the Retail Sales Tax. [In Persian].
48. Parliament Research Center. (2022). Review of the Allocation of Value Added Tax (VAT) Revenues and Levies during 2019-2021. [In Persian].
49. Parliament Research Center. (2024). Review of Part II of the National Budget Bill for Fiscal Year 2025 (12): Tax Revenues. [In Persian].
50. Parliament Research Center. (2023). Review of the Seventh National Development Plan Bill (58): Strategic Issues in the Public Sector (Tax System). [In Persian].
51. Parliament Research Center. (2024). Time Series of Iran's Symmetric Input-Output Tables for the Period 2011-2020 at Current and Constant Prices. [In Persian].
52. Raczkowski, K. (2015). Measuring the tax gap in the European economy, Journal of Economics and Management, 21(3), 58-72.
53. Rezagholizadeh, M., Aghaei, M. & Alemi, A. (2026). Analyzing Tax Evasion in Iran Using the Multiple Indicator-Multiple Causes (MIMIC) Method. Majlis and Rahbord, 33(125), 5-41. [In Persian].
54. Sobhanian, H. & Mohajeri, P. (2019). Estimating the Policy Gap and the Compliance Gap in Iran's Value-added Tax System and the Need to Extract a Rational Framework for Granting Exemptions. Journal Tax Research, 25(36), 149-176. [In Persian].
55. Value Added Tax Law, enacted in 2008. [In Persian].
56. Value Added Tax Law, enacted in 2021. [In Persian].
57. Warren, N. (2018). Estimating Tax Gap is Everything to an Informed Response to the Digital Era, School of Taxation and Business Law. [DOI:10.2139/ssrn.3200838]
58. Zaroki, S., Nasrnejad Nesheli, S. & Tavassoly Nia, A. (2022). Analyzing the Effect of Macroeconomic Variables on the Underground Economy with Emphasis on Fiscal Policy Instruments. Journal of Economic Research, 57(1), 85-123. [In Persian]. Doi: 10.22059/jte.2022.346438.1008695
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| ./files/site1/images/%D8%B3%D9%85%DB%8C%D9%85_%D9%86%D9%88%D8%B1.pngبازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
